انواع سم قارچ کش گیاهان

قارچ ‌کش ‌ها از مهم‌ترین ابزارهای حفاظت از گیاهان در کشاورزی و باغبانی به‌شمار می‌آیند. این ترکیبات با مهار رشد یا نابودی قارچ‌های بیماری‌زا، نقش مؤثری در افزایش سلامت محصولات و بهبود کیفیت برداشت ایفا می‌کنند. از پیشگیری تا درمان بیماری‌های قارچی، انتخاب صحیح نوع و زمان مصرف قارچ کش تأثیر چشمگیری در موفقیت برنامه‌های مدیریت آفات دارد. در این مقاله با انواع قارچ ‌کش ‌ها، نحوه استفاده و نکات مهم در کاربرد آن‌ها آشنا می‌شویم.

سم قارچ کش چیست؟

سم قارچ ‌کش نوعی ماده شیمیایی است که برای از بین بردن یا مهار رشد قارچ‌ها و اسپورهای آن‌ها به کار می‌رود. این ترکیبات نقش مهمی در حفاظت از گیاهان در برابر بیماری‌هایی مانند زنگ‌زدگی، کپک‌زدگی و آفت‌زدگی ایفا می‌کنند. استفاده از قارچ ‌کش ‌ها در کشاورزی، باغبانی و حتی برای حفظ سلامت محیط‌های داخلی اهمیت ویژه‌ای دارد. این سموم مانع از گسترش قارچ‌های مضر شده و از آسیب‌های اقتصادی و بهداشتی جلوگیری می‌کنند. برخی انواع آن، مانند تیامتوکسام، به‌صورت سیستمیک عمل می‌کنند.

ضرورت استفاده از سم قارچ کش

استفاده از سم قارچ ‌کش در کشاورزی و باغبانی یک ضرورت مهم به‌شمار می‌آید، زیرا بیماری‌های قارچی می‌توانند به‌ شدت عملکرد و کیفیت محصولات را کاهش دهند. این سموم با محافظت از گیاهان در برابر قارچ‌های خاکزی و بذری، از آسیب به جوانه‌ها و گیاهچه‌های تازه جلوگیری می‌کنند. همچنین، در کنترل بیماری‌های پیش‌رونده مانند کپک‌ها، زنگ‌ها و لکه‌های برگی بسیار مؤثرند. قارچ ‌کش‌ ها با افزایش بهره‌وری محصول، بهبود کیفیت نگهداری و کاهش خسارات اقتصادی نقش کلیدی در تولید پایدار ایفا می‌کنند.

 

طبقه بندی قارچ کش ها

قارچ‌ کش‌ ها ابزار مهمی در مدیریت بیماری‌های گیاهی محسوب می‌شوند و بسته به نوع، نحوه عملکرد و ترکیب شیمیایی‌شان در گروه‌های مختلفی قرار می‌گیرند. در ادامه، به مهم‌ترین شیوه‌های طبقه‌بندی این مواد پرکاربرد می‌پردازیم.

طبقه بندی قارچ کش ها بر اساس نحوه عملکرد

قارچ ‌کش ‌ها از نظر نحوه اثر گذاری به دو گروه تماسی و سیستمیک تقسیم می‌شوند.

• تماسی‌ها سطح گیاه را پوشش داده و در همان محل باقی می‌مانند؛ بنابراین بیشتر در پیشگیری مؤثرند و به‌صورت مستقیم با قارچ در تماس عمل می‌کنند.
• سیستمیک‌ها جذب گیاه شده و از طریق آوندهای آن حرکت می‌کنند. این نوع قارچ‌ کش علاوه ‌بر پیشگیری، برای کنترل عمیق‌تر و درمانی بیماری‌ها نیز کاربرد دارد. برخی از آن‌ها از ریشه به سمت بخش‌های بالایی گیاه حرکت می‌کنند.

طبقه بندی قارچ کش ها بر اساس نقش در حفاظت

از این نظر قارچ‌ کش ‌ها به دو دسته‌ی پیشگیرانه و درمانی تقسیم می‌شوند:

1. پیشگیرانه: معمولاً پیش از بروز علائم بیماری به‌کار می‌روند و سطح گیاه را در برابر قارچ‌ها ایمن می‌سازند.
2. درمانی: پس از مشاهده نشانه‌های بیماری قابل استفاده‌اند و می‌توانند قارچ‌های فعال را مهار یا نابود کنند. برخی سیستمیک‌ها قابلیت هر دو نقش را دارند.

طبقه بندی قارچ کش ها بر اساس طیف فعالیت

بر مبنای میزان اثرگذاری، قارچ ‌کش ‌ها به دو گروه تک موضعی و چند موضعی تقسیم می‌شوند:

• قارچ کش های تک موضعی: دارای عملکرد بسیار اختصاصی و اغلب سیستمیک هستند. این نوع در برابر ایجاد مقاومت توسط قارچ‌ها آسیب‌پذیرتر است. این نوع از قارچ کش ها تنها یک مسیر متابولیک یا یک آنزیم خاص را هدف قرار می‌دهند. این ویژگی باعث می‌شود مقاومت قارچ نسبت به آن سریع‌تر شکل بگیرد.
• قارچ کش های چند موضعی: معمولاً تماسی هستند و طیف گسترده‌تری از قارچ‌ها را کنترل می‌کنند. همچنین احتمال بروز مقاومت در برابر آن‌ها کمتر است. این نوع از قارچ کش ها همزمان مسیرها و ساختارهای متعددی از قارچ را تحت تاثیر قرار داده و مقاومت در برابر آن دشوارتر می‌شود.

طبقه بندی قارچ کش ها بر اساس طیف عملکرد

در این طبقه‌بندی، قارچ ‌کش ‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• طیف محدود: فقط روی گروه خاصی از عوامل بیماری‌زا موثرند؛ بیشتر از نوع سیستمیک و تک موضعی هستند.
• طیف گسترده: قابلیت مقابله با انواع مختلف قارچ‌ها و عوامل بیماری‌زا را دارند و غالباً تماسی و چند موضعی‌اند.

طبقه بندی قارچ کش ها بر اساس نوع ماده شیمیایی

از لحاظ ترکیب شیمیایی، قارچ‌ کش ‌ها به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند:

1. آلی: حاوی مولکول‌های کربن بوده و بخش عمده قارچ‌ کش ‌های مدرن را تشکیل می‌دهند. این نوع شامل قارچ کش های طبیعی و سنتزی می‌شود.
2. معدنی (غیر آلی): بر پایه عناصر معدنی مانند مس و گوگرد ساخته شده‌اند و از قدیمی‌ترین انواع قارچ کش ها هستند.
3. زیستی: از منابع طبیعی همچون میکروارگانیسم‌ها یا عصاره‌های گیاهی تهیه می‌شوند و در کشاورزی ارگانیک کاربرد فراوان دارند.

انواع قارچ کش

قارچ ‌کش ‌ها در انواع مختلفی تولید می‌شوند و هر یک با مکانیسم خاص خود برای کنترل طیف متنوعی از بیماری‌های قارچی در محصولات کشاورزی و گیاهان زینتی به‌کار می‌روند. در ادامه با پرکاربردترین انواع آن‌ها آشنا می‌شویم.

قارچ کش بنومیل

بنومیل یکی از قارچ ‌کش ‌های معروف خانواده بنزیمیدازول‌ها است که به دلیل اثربخشی بالا سال‌ها در کشت محصولات غذایی و گیاهان زینتی استفاده شده است. این قارچ‌ کش به ‌طور سیستمیک در گیاه حرکت می‌کند و در داخل آن به کاربندازیم تبدیل می‌شود. به‌واسطه این ویژگی، بنومیل در کنترل بسیاری از بیماری‌های قارچی، مخصوصا بیماری‌های داخلی گیاهان، بسیار مؤثر است.

قارچ کش مانکوزب

مانکوزب قارچ کشی با طیف اثر گسترده و عملکرد تماسی است که در محصولات متنوعی چون میوه‌ها، سبزیجات، آجیل و غلات به کار می‌رود. این قارچ‌ کش از گیاهان در برابر بیماری‌هایی همچون لکه برگ، بلایت، زنگ و بیماری‌های قارچی سیب‌زمینی محافظت می‌کند. همچنین در ضدعفونی بذر محصولات مختلف مانند ذرت، سورگوم، گوجه‌فرنگی و غلات بسیار مؤثر است. اگر مایل مشاهده نکات مهم کاشت گیاهی همچون کاشت گوجه فرنگی در گلدان هستید، مقاله مربوطه را مطالعه نمایید.

قارچ کش کاپتان

کاپتان از گروه فتالیمیدها بوده و یک قارچ کش غیر سیستمیک است. این ماده اغلب در ترکیب با سایر آفت‌کش‌ها به ‌کار می‌رود و در کشاورزی و فضای سبز خانگی برای حفاظت از میوه‌ها، سبزیجات و گیاهان زینتی استفاده می‌شود. یکی از مزایای کاپتان این است که علاوه بر محافظت گیاه، ظاهر و کیفیت میوه‌ها را نیز بهبود می‌بخشد.

قارچ کش کاربندازیم

کاربندازیم قارچ کشی از خانواده بنزیمیدازول‌ها با طیف وسیع و عملکرد سیستمیک است. این قارچ ‌کش به ‌عنوان متابولیت فعال بنومیل شناخته می‌شود و درون گیاه حرکت می‌کند تا انواع بیماری‌های قارچی را در بخش‌های مختلف گیاه کنترل کند. اثرگذاری سریع و گسترده آن باعث شده است یکی از پرکاربردترین قارچ‌ کش ‌ها در کشاورزی باشد.

ایپرودیون کاربندازیم

ترکیب ایپرودیون و کاربندازیم عملکردی تقویت‌شده دارد. این دو ماده در خاک به‌خوبی جذب می‌شوند و در مخلوط‌های قارچ کشی، زیست‌فراهمی بالاتری از خود نشان می‌دهند. کاهش سرعت تجزیه آن‌ها در ترکیب مشترک، موجب افزایش اثربخشی این ترکیب در کنترل طیف وسیعی از بیماری‌های قارچی می‌شود. این ترکیب انتخابی عالی برای مدیریت بیماری‌های مقاوم به قارچ ‌کش‌ های تکی است.

سایپروکونازول + کاربندازیم

ترکیب سایپروکونازول و کاربندازیم یک قارچ ‌کش قدرتمند با اثر سیستمیک و محافظتی است که برای کنترل قارچ‌های مقاوم و سرسخت استفاده می‌شود. این فرمولاسیون در ایران و جهان بسیار محبوب است و نمونه‌های موفقی چون بردوفیکس و الیت در بازار وجود دارند. این ترکیب در برابر قارچ‌های Oomycetes (کپک انگور، بیماری‌های انگور و کپک خاکستری) و سایر عوامل قارچی مؤثر عمل می‌کند.

بهترین قارچ کش برای پوسیدگی ریشه

پوسیدگی ریشه یکی از بیماری‌های شایع و مخرب در گیاهان است که می‌تواند به سرعت سلامت ریشه و در نهایت کل گیاه را به خطر بیندازد. انتخاب قارچ ‌کش مناسب نقش مهمی در پیشگیری و کنترل این مشکل ایفا می‌کند. بهترین قارچ ‌کش ‌ها برای پوسیدگی ریشه عبارتند از:

• کاربندازیم
• مانکوزب
• اکسی کلرور مس
• فوزتیل آلومینیوم

بهترین قارچ کش خاک

برای مقابله با قارچ‌های مضر خاک که موجب پوسیدگی ریشه و کاهش کیفیت محصولات می‌شوند، استفاده از قارچ ‌کش مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد. بهترین گزینه‌ها ترکیبی از روش‌های ارگانیک و شیمیایی هستند. قارچ ‌کش ‌های سیستمیک مانند کاربندازیم و فوزتیل آلومینیوم به عمق خاک نفوذ کرده و عوامل بیماری‌زا را مهار می‌کنند. همچنین اکسی کلرور مس و کنترل‌های بیولوژیک با تریکودرما به بازسازی تعادل میکروبی خاک و جلوگیری از عود مجدد قارچ‌ها کمک می‌کنند.

بیشتر بدانید: خاک مناسب برای کاشت سبزیجات

سم قارچ کش درخت

سم قارچ ‌کش درخت یکی از ابزارهای کلیدی برای پیشگیری و درمان بیماری‌های قارچی ریشه و تنه درختان است. پوسیدگی ریشه، که معمولاً بر اثر رطوبت زیاد، تهویه ضعیف خاک و قارچ‌های مضر ایجاد می‌شود، می‌تواند سلامت درخت را به ‌شدت تهدید کند. استفاده از قارچ کش مناسب، بسته به نوع قارچ و شرایط هر درخت، باعث تقویت سیستم دفاعی گیاه و بهبود جذب آب و مواد مغذی می‌شود. بهترین زمان مصرف، آغاز مراحل اولیه آلودگی است تا از گسترش بیماری جلوگیری شود.

بهترین زمان برای استفاده از قارچ کش

برای تعیین بهترین زمان استفاده از قارچ ‌کش، پارامترهای مختلفی دخیل هستند که بسته به نوع محصول، نوع قارچ و شرایط محیطی باید در نظر گرفته شوند. در ادامه به مهم‌ترین عوامل اشاره می‌کنیم:

✅ انواع قارچ کش

1. سیستمیک: زمانی استفاده می‌شود که علائم قارچ روی گیاه مشاهده شده باشد؛ برای درمان و مهار رشد قارچ به ‌کار می‌رود.
2. حفاظتی: پیش از بروز آلودگی، برای پیشگیری؛ اغلب در دوره‌های استراحت گیاه (مانند زمستان) استفاده می‌شود.
3. بیولوژیک: نوعی قارچ ‌کش پیشگیرانه با پایه طبیعی که در مراحل ابتدایی رشد یا هنگام مشاهده اولین نشانه‌ها کاربرد دارد.

✅ شرایط آب و هوایی: بهترین زمان، زمانی است که هوا معتدل و بدون باد شدید یا بارندگی باشد؛ گرمای زیاد، باران و باد می‌توانند اثربخشی قارچ ‌کش را کاهش دهند. در شرایط وارونگی دما، بهتر است سمپاشی در ساعات میانی روز انجام شود.

✅ نوع درخت یا گیاه: زمان سمپاشی بسته به نوع گیاه متفاوت است؛ درختان میوه، گیاهان آپارتمانی و محصولات زراعی هر کدام زمان‌بندی خاص خود را برای مقابله مؤثر با قارچ‌ها دارند.

بهترین زمان استفاده از قارچ کش برای گیاهان آپارتمانی

بهترین زمان استفاده از قارچ ‌کش برای گیاهان آپارتمانی به شرایط رشد گیاه و زمان‌بندی روز بستگی دارد. اگر گیاه در مرحله گل‌دهی یا میوه‌دهی قرار دارد، بهتر است سمپاشی را به تعویق بیندازید و ابتدا گیاه آلوده را از سایر گیاهان جدا کنید. پس از پایان این دوره، می‌توانید اقدام به سمپاشی کنید. بهترین زمان در طول شبانه‌روز، ساعات اولیه صبح پیش از طلوع آفتاب است؛ در این زمان قارچ ‌کش به‌خوبی در بافت برگ نفوذ می‌کند و نور مستقیم خورشید موجب کاهش اثر یا آسیب به گیاه نخواهد شد.

زمان استفاده از قارچ کش برای مرکبات

بهترین زمان استفاده از قارچ‌ کش برای مرکبات، معمولاً در اوایل فصل رشد و پیش از شروع علائم شدید پوسیدگی ریشه است. در این مرحله، قارچ کش هایی مانند کاربندازیم برای کنترل قارچ‌های پاتوژن نظیر فیتوفترا بسیار مؤثر هستند. انجام سمپاشی یا آبیاری خاک با قارچ ‌کش در هوای معتدل و بدون بارندگی باعث افزایش جذب و اثرگذاری آن می‌شود. همچنین، رعایت آبیاری صحیح و بهبود تهویه خاک در کنار مصرف قارچ ‌کش، از بروز مجدد پوسیدگی ریشه جلوگیری می‌کند. اگر می‌خواهید مرکبات را در خانه پرورش دهید، مقاله کاشت میوه در گلدان را مطالعه نمایید.

نحوه استفاده از قارچ کش

برای افزایش اثرگذاری قارچ‌ کش ‌ها، رعایت شیوه صحیح استفاده از آن‌ها اهمیت زیادی دارد. نوع قارچ کش، نحوه آماده‌سازی محلول و زمان مصرف، همگی بر اثربخشی نهایی تاثیر می‌گذارند. در ادامه به نحوه استفاده از قارچ‌ کش پودری می‌پردازیم.

نحوه استفاده از قارچ کش پودری

برای استفاده از قارچ ‌کش‌ های پودری، ابتدا pH آب را بین ۶ تا ۷ تنظیم کنید. سپس مقدار مناسب پودر را (طبق دستورالعمل محصول) در آب ولرم حل کرده و کاملاً هم بزنید تا یکنواخت شود. محلول آماده‌شده را با سمپاش دستی یا پمپی روی کل گیاه اسپری کنید. قبل از استفاده، خاک باید کمی مرطوب باشد، نه خشک کامل. برای درمان مؤثر، سه نوبت اسپری با فاصله ۳ روز انجام دهید. در اولین آبیاری نیز محلول قارچ‌ کش به خاک داده شود. هنگام کار، از دستکش و ماسک استفاده کنید و پس از چند روز لکه‌های باقی‌مانده روی گیاه را تمیز نمایید.

استفاده از قارچ کش در خاک گلدان

برای استفاده از قارچ ‌کش در خاک گلدان، ابتدا گیاه را در مکانی با نور مناسب قرار دهید تا رطوبت اضافی کاهش یابد. سپس می‌توانید از قارچ‌ کش‌ های طبیعی مانند دارچین، جوش شیرین یا سرکه سیب استفاده کنید؛ این ترکیبات با خاصیت ضد قارچی خود، رشد قارچ و کپک در خاک را مهار می‌کنند. محلول رقیق‌شده را به ‌آرامی روی سطح خاک اسپری کنید یا در آبیاری استفاده کنید. این روش بدون آسیب به گیاه، به حفظ سلامت ریشه و خاک کمک می‌کند.

بهترین قارچ کش درختان میوه

برای کنترل مؤثر بیماری‌های قارچی در درختان میوه، استفاده از ترکیبی از قارچ کش های حفاظتی و سیستمیک توصیه می‌شود. قارچ کش های چندمحلّه مانند کاپتان و مانکوزب با ایجاد پوشش محافظ روی برگ‌ها و شاخه‌ها، از جوانه‌زنی اسپورها جلوگیری می‌کنند. در کنار آن‌ها، قارچ ‌کش‌ های سیستمیک نظیر پروپیکونازول و آزوکسی‌استروبین به بافت‌های تازه نفوذ کرده و عفونت‌های داخلی را کنترل می‌کنند. رعایت تناوب مصرف و تکرار سم‌پاشی پس از بارندگی برای حفظ اثربخشی و پیشگیری از مقاومت قارچی ضروری است.

سوالات متداول درباره قارچ کش ها

بهترین زمان برای استفاده از قارچ کش برای بیماری های مختلف چه زمانی است؟

بطور کلی بهترین زمان برای استفاده از قارچ کش ها پیش از شروع علائم بیماری می‌باشد.

کلام آخر

استفاده صحیح از قارچ ‌کش ‌ها مستلزم شناخت دقیق نوع قارچ، شرایط محیطی و نیازهای گیاه است. رعایت دوز مناسب، زمان‌بندی دقیق و تناوب مصرف می‌تواند اثربخشی این محصولات را افزایش داده و از بروز مقاومت قارچی جلوگیری کند. همچنین توجه به ترکیب قارچ کش‌های شیمیایی و طبیعی، به پایداری سلامت خاک و گیاه کمک می‌کند. با به‌کارگیری اصول علمی در استفاده از قارچ‌ کش، می‌توان به تولید محصولاتی سالم‌تر و پربازده‌تر دست یافت.