کاشت هندوانه یکی از پرطرفدارترین فعالیت‌های کشاورزی در فصل‌های گرم سال است که علاوه بر جذابیت باغبانی، محصولی شیرین و خوش طعم را نیز به همراه دارد. این میوه تابستانی با نیاز بالا به نور خورشید، خاک حاصلخیز و آبیاری منظم، به ‌سرعت رشد کرده و در مدت چند ماه قابل برداشت است. آشنایی با مراحل اصولی کاشت بذر هندوانه، از انتخاب بذر تا زمان برداشت، به کشاورزان و علاقه‌مندان کمک می‌کند محصولی سالم، پربار و باکیفیت به دست آورند.

کاشت هندوانه

کاشت هندوانه را بسته به فضا و هدف تولید می‌توان به چهار روش انجام داد: در گلدان، باغچه، گلخانه یا زمین کشاورزی. اصول کلی در همه این روش‌ها یکسان است: بذر سالم، خاک زهکش‌دار و گرم، و آفتاب کافی. در ادامه ویژگی‌های هر روش را به صورت جداگانه بررسی می‌کنیم. (برای خرید بذر هندوانه می‌توانید از فروشگاه مبناسرشت پارسیان اقدام کنید.)

نحوه کاشت هندوانه

نحوه کاشت هندوانه

کاشت هندوانه در گلدان

کاشت هندوانه در گلدان بیشتر برای افرادی مناسب است که فضای محدودی مانند بالکن یا پشت‌ بام دارند. در این روش باید از گلدانی بزرگ در حدود دست‌کم حدود ۲۰ لیتر (۵ گالن) با زهکشی مناسب استفاده شود. ظرف‌های بزرگ‌تر، ۴۰ تا ۶۰ لیتر (۱۰ تا ۱۵ گالن)، نتیجه بهتری دارند.

زهکشی خاک همراه با خاک شنی و غنی از مواد آلی بهترین گزینه برای رشد این گیاه است. بهتر است بذرهای هندوانه را پس از خیساندن در عمق ۲ تا ۳ سانتی‌متر بکارید و گلدان را در مکانی آفتاب‌گیر قرار دهید و در هر گلدان فقط یک بوته نگه دارید.

استفاده از داربست محکم برای رشد عمودی بوته‌ها و جلوگیری از خوابیدگی آنها ضروری است. داربست را همان ابتدای کاشت نصب کنید تا بعداً ریشه‌ها آسیب نبینند و شاخه‌ها را به‌تدریج به آن ببندید. وقتی میوه‌ها به اندازه یک توپ کوچک رسیدند، برای نگه‌داشتن آن‌ها از تور یا پارچه استفاده کنید.

برای کاشت هندوانه آبیاری باید منظم و روزانه انجام شود اما از غرقابی شدن بیش ‌از حد خاک جلوگیری کنید. در بالکن و پشت‌بام معمولاً حشره گرده‌افشان کم است، پس گرده‌افشانی دستی لازم می‌شود. با گرده‌ افشانی دستی و تغذیه گیاه با کود مناسب می‌توانید برداشت بهتری داشته باشید.  صبح زود، یک گل نر باز را بچینید، گلبرگ‌هایش را بردارید و گرده را روی کلاله گل ماده (گلی که زیر آن میوه کوچک متورم دارد) بمالید.

کاشت هندوانه در باغچه

کاشت هندوانه در باغچه رایج‌ترین روش برای مصرف خانگی است. جایی را انتخاب کنید که بیشتر ساعات روز آفتاب مستقیم بگیرد و زمین را به روش جوی و پشته آماده کنید. شاخه‌های هندوانه چند متر طول پیدا می‌کنند، بنابراین فاصله پشته‌ها را ۲ تا ۳ متر و فاصله بوته‌ها روی پشته را ۶۰ سانتی‌متر تا ۱ متر در نظر بگیرید؛ هرچه فاصله بوته‌ها بیشتر باشد، میوه‌ها معمولاً درشت‌تر می‌شوند.

علف‌های هرز را به‌موقع وجین کنید و در طول فصل رشد کوددهی متعادل انجام دهید. برای جلوگیری از بیماری‌های قارچی، هنگام آبیاری هندوانه مراقب باشید برگ‌ها خیس نشوند و آب را از پای بوته بدهید.

بیشتر بدانید: بهترین روش های کاشت بذر گیاهان

کاشت هندوانه در گلخانه

اگر در منطقه‌ای با آب‌وهوای خنک زندگی می‌کنید یا می‌خواهید برداشت زودرس داشته باشید، کاشت هندوانه در گلخانه انتخابی عالی است. ابتدا بذرها را در سینی نشا و یا گلدان‌های کوچک بکارید.

بذر ارقام بدون‌دانه برای جوانه‌زنی به دمای حدود ۲۹ تا ۳۲ درجه نیاز دارد؛ ارقام معمولی در دمای پایین‌تری هم جوانه می‌زنند. پس از کاشت بذر در سینی نشاء و سبز شدن، دما را کاهش دهید: دمای مناسب رشد نشا در روز ۲۱ تا ۲۷ و در شب ۱۸ تا ۲۱ درجه است و پرورش نشا حدود ۳ تا ۴ هفته طول می‌کشد. وقتی نشاها دو تا سه برگ حقیقی پیدا کردند، آن‌ها را به زمین اصلی یا گلدان‌های بزرگ‌تر منتقل کنید.

در فضای بسته، گرده‌افشانی باید توسط حشرات انجام شود، پس یا زنبور وارد گلخانه کنید یا گرده‌افشانی را دستی انجام دهید. داربست محکم، آبیاری کنترل‌شده و کوددهی مرحله‌ای برای افزایش کیفیت و اندازه میوه‌ها ضروری است.

کاشت هندوانه در زمین کشاورزی

کاشت هندوانه در زمین کشاورزی معمولاً در مقیاس وسیع انجام می‌شود و به آماده‌سازی دقیق زمین نیاز دارد. چون ریشه هندوانه تا عمق زیادی نفوذ می‌کند، بهتر است زمین از پاییز سال قبل شخم عمیق بخورد تا کلوخه‌ها شکسته و خاک یکدست شود. سپس پشته‌ها را ایجاد کنید: در کشت جوی‌وپشته‌ای فاصله ردیف‌ها معمولاً ۲٫۵ تا ۳ متر است و در آبیاری قطره‌ای با نوار تیپ حدود ۱٫۸ متر. فاصله بوته‌ها روی ردیف مانند باغچه در نظر گرفته می‌شود.

بذرها پس از خیساندن در عمق ۳ تا ۴ سانتی‌متر کاشته شده و روی آن‌ها با خاک نرم یا کود دامی پوشانده می‌شود (درباره نحوه صحیح و اصولی خیساندن بذر قبل از کاشت بیشتر بخوانید). جوانه‌زنی بسته به دما از حدود ۶ تا ۱۵ روز طول می‌کشد و در این مدت باید خاک مرطوب بماند.

پس از سبز شدن، در مرحله دو تا سه‌برگی بوته‌های اضافی را حذف کنید و خاک اطراف بوته‌ها را نرم کنید. در نهایت، مالچ‌پاشی، به‌ویژه مالچ پلاستیکی سیاه که به زودرسی محصول کمک می‌کند، علف‌های هرز را مهار و رطوبت خاک را حفظ می‌کند.

کاشت هندوانه در زمین کشاورزی

کاشت هندوانه در زمین کشاورزی

مراحل کاشت هندوانه

برای رسیدن به محصولی شیرین و باکیفیت نیاز طی کردن مراحل اصولی کاشت هندوانه دارید:

  1. انتخاب بذرهای سالم و مرغوب اولین گام در کاشت هندوانه است. بذرها باید درشت، بدون آسیب و دارای قدرت جوانه زنی بالا باشند. برای افزایش سرعت جوانه‌زنی، می‌توان بذرها را ۱۲ تا ۲۴ ساعت در آب ولرم خیساند و سپس قبل از کاشت کمی خشک کرد.
  2. آماده‌سازی زمین شامل پاک‌سازی علف‌های هرز، شخم و نرم کردن خاک است. خاک باید سبک، حاصلخیز و زهکش‌دار باشد. پیش از کاشت، کود دامی را به میزان ۵ تا ۱۰ تن در هکتار و کودهای فسفره و پتاسه را به خاک بدهید. کود دامی باید کاملاً پوسیده باشد، زیرا نپوسیده بودن کود دامی با بیماری فوزاریوم مرتبط است.
  3. کاشت بذرهای هندوانه به دو روش مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌شود. در روش مستقیم، در هر کپه ۲ تا ۳ بذر می‌کارند و فاصله کپه‌ها همان است که در بخش باغچه آمد. در روش غیرمستقیم، بذر ابتدا در سینی نشا یا گلدان کاشته می‌شود و پس از ۳ تا ۴ هفته، نشا به زمین اصلی منتقل می‌شود.
  4. آبیاری منظم و اصولی از مهم‌ترین مراحل کاشت هندوانه است. در روزهای ابتدایی باید خاک همواره مرطوب باشد تا جوانه‌زنی بهتر انجام شود. پس از رشد گیاه، آبیاری باید به‌ گونه‌ای انجام شود که خاک نه خشک شود و نه بیش‌ از حد خیس بماند، زیرا ریشه‌ها نسبت به رطوبت اضافی حساس هستند.
  5. مراقبت‌های دوره رشد وجین علف‌های هرز، کوددهی دوره‌ای، مالچ‌پاشی و در صورت نبود حشره گرده‌افشان، گرده‌افشانی دستی است. پس از تشکیل میوه، میوه‌های بدشکل و اضافی را حذف (تنک) کنید تا میوه‌های باقی‌مانده درشت‌تر و باکیفیت‌تر شوند. در ارقام درشت‌میوه ۲ میوه و در ارقام کوچک ۳ تا ۵ میوه روی هر بوته نگه داشته می‌شود.
  6. در مرحله گل‌دهی و تشکیل میوه، یکی از حساس‌ترین مراحل از نظر آب است؛ تنش کم‌آبی در گل‌دهی باعث کم شدن میوه‌بندی و بدشکلی میوه می‌شود. بنابراین رطوبت خاک را یکنواخت نگه دارید (جزئیات در بخش آبیاری).
  7. زمان برداشت هندوانه معمولاً ۳۵ تا ۴۵ روز بعد از گل‌دهی فرا می‌رسد. رسیدگی میوه از روی تغییر رنگ پوست، خشک شدن دم میوه و صدای توخالی هنگام ضربه ‌زدن قابل تشخیص است.

دمای مناسب برای کاشت هندوانه

هندوانه گرمادوست و حساس به سرماست و هر مرحله از رشدش دمای متفاوتی می‌خواهد. بذر زیر ۱۵ درجه جوانه نمی‌زند؛ در خاک زیر ۲۱ درجه جوانه‌زنی خیلی کند است، در حدود ۲۵ درجه ظرف ۵ روز سبز می‌شود و سرعت جوانه‌زنی در حدود ۳۵ درجه به بیشینه می‌رسد. بسیاری از منابع برای کاشت مستقیم هندوانه، دمای خاک بالاتر از ۱۸ درجه را توصیه می‌کنند. پس از سبز شدن، بهترین دما برای رشد در روز حدود ۲۵ تا ۳۱ و در شب ۱۸ تا ۲۱ درجه است. دمای زیر ۱۰ درجه و بالای ۳۵ درجه رشد و رسیدن محصول را کند می‌کند.

نور مورد نیاز برای کاشت هندوانه

هندوانه گیاهی آفتاب‌دوست است و باید در محلی کاشته شود که آفتاب مستقیم دریافت کند. حداقل شش ساعت نور مستقیم در روز لازم است، اما برای بهترین رشد، ۸ تا ۱۰ ساعت آفتاب ایده‌آل است.

کمبود نور در زمان کاشت هندوانه باعث رشد بیش‌ازحد شاخ‌وبرگ و کاهش میوه‌بندی می‌شود و رسیدن میوه را حدود ۱۰ تا ۱۴ روز به تأخیر می‌اندازد. نور کافی تعیین‌کننده شیرینی و کیفیت میوه است.

مراحل کاشت هندوانه

مراحل کاشت هندوانه

آبیاری هندوانه

آبیاری هندوانه باید متناسب با مرحله رشد انجام شود. پیش از سبز شدن بذر، ابتدای گل‌دهی و ده روز مانده به برداشت، دوره‌های بحرانی از نظر تنش رطوبتی‌اند. کمبود رطوبت هنگام کاشت، سبز شدن را ناهمگون می‌کند، کم‌آبی در گل‌دهی میوه‌بندی را کم و میوه را بدشکل می‌کند، و تنش نزدیک برداشت اندازه میوه را کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، با نزدیک شدن به برداشت (حدود ۷ تا ۱۰ روز پایانی) باید آبیاری را به‌تدریج کم کرد تا شیرینی میوه بیشتر شود و خطر ترک خوردن هندوانه کاهش یابد. آبیاری زیاد در این مرحله قند را کم می‌کند و می‌تواند به سفید شدن مغز و ترکیدن هندوانه بینجامد.

مهم این است که کاهش آب تدریجی باشد و گیاه دچار تنش شدید نشود. همچنین نوسان شدید رطوبت خاک، یعنی خشکی و سپس آبیاری سنگین، با پوسیدگی گلگاه میوه مرتبط است. آبیاری قطره‌ای هم مصرف آب را کم می‌کند و از بیماری های هندوانه از جمله بیماری‌های قارچی جلوگیری می‌کند.

خاک مناسب برای کاشت هندوانه

هندوانه در خاک‌های سبک، حاصلخیز و زهکش‌دار، به‌ویژه خاک‌های لومی شنی، بهترین رشد را دارد؛ چنین خاکی رطوبت را به اندازه نگه می‌دارد و آب اضافی را خارج می‌کند.

خاک‌های رسی سنگین هوادهی و زهکشی ضعیفی دارند و خطر پوسیدگی میوه را بالا می‌برند؛ همچنین در خاک‌های خیلی سنگین رشد کند و محصول دیررس می‌شود.

اسیدیته مناسب برای کاشت هندوانه حدود ۶ تا ۶٫۸ است و بعضی منابع تا ۷٫۵ را هم قابل‌قبول می‌دانند. برای اصلاح pH، ابتدا خاک را آزمایش کنید و سپس بر پایه نتیجه آزمون، با آهک یا گوگرد آن را تنظیم کنید؛ مواد آلی و کود دامی ساختار و حاصلخیزی خاک را بهتر می‌کنند، اما روش اصلی اصلاح اسیدیته نیستند.

میزان بذر مورد نیاز برای کاشت هندوانه

مقدار بذر مورد نیاز برای کاشت هندوانه به اندازه بذر، درصد جوانه‌زنی، تراکم بوته و روش کاشت بستگی دارد. معمولاً، مقدار بذر برای یک هکتار حدود ۲ تا ۳ کیلوگرم ذکر اعلام می‌شود؛ در نتیجه برای میزان بذر هندوانه مورد نیاز می‌توان به صورت حدودی مقدار ۲۰ تا ۳۰ گرم برای هر ۱۰۰ متر مربع را در نظر گرفت.

خاک مناسب برای کاشت هندوانه

خاک مناسب برای کاشت هندوانه

بهترین زمان برای کاشت هندوانه

زمان کاشت هندوانه را بیش از تقویم، دمای خاک و خطر سرما تعیین می‌کند. کاشت مستقیم زمانی مناسب است که خطر یخبندان برطرف شده و دمای خاک به بیش از ۱۸ درجه رسیده باشد.

به‌طور کلی کاشت در فضای باز در مناطق مرکزی ایران از فروردین تا اردیبهشت، در شمال کشور از اواخر فروردین تا اردیبهشت و در مناطق سردسیر از اردیبهشت تا خرداد انجام می‌شود. با تونل پلاستیکی می‌توان کاشت را جلوتر انداخت؛ بسیاری از کشاورزان بذر را از اواخر دی تا اوایل اسفند زیر تونل می‌کارند. مناطق گرم جنوب برنامه جداگانه‌ای دارند که در ادامه آمده است.

زمان کاشت هندوانه در مناطق گرمسیر

در مناطق گرمسیر جنوب کشور، مانند هرمزگان، بوشهر، خوزستان و جنوب کرمان، زمستان‌ها معتدل است و کشاورزان می‌توانند زودتر از سایر مناطق هندوانه بکارند.

در این مناطق دو الگوی رایج وجود دارد: کاشت پاییزه از مهر تا آبان که برداشت آن در فروردین و اردیبهشت انجام می‌شود، و کاشت زمستانه از دی تا اسفند که محصول را پیش از گرمای شدید تابستان به بازار می‌رساند. عرضه هرچه سریع‌تر هندوانه به بازار به‌دلیل قیمت بالاتر برای کشاورز سودآورتر است، به شرط اینکه گیاه از سرمای ناگهانی محافظت شود.

زمان کاشت هندوانه در خوزستان

در خوزستان نیز مانند دیگر استان‌های جنوبی، کاشت هندوانه از اواخر پاییز آغاز می‌شود و تا پایان زمستان ادامه دارد. تاریخ دقیق کاشت به شهرستان و دمای خاک بستگی دارد: در نواحی جنوبی‌تر و گرم‌تر استان خطر سرما کمتر است و خاک زودتر به دمای مناسب می‌رسد؛ در نواحی شمالی‌تر باید بیشتر مراقب سرمای ناگهانی بود.

سرما روند جوانه‌زنی و رشد اولیه بوته‌ها را مختل می‌کند، به همین دلیل بسیاری از تولیدکنندگان از تونل‌های پلاستیکی یا پوشش‌های کشاورزی استفاده می‌کنند.

کاشت مستقیم بذر هندوانه یا نشاکاری؟

در کاشت مستقیم، بذر از ابتدا در زمین اصلی کاشته می‌شود. این روش در ایران رایج‌تر است و معمولاً در هر کپه ۲ تا ۳ بذر می‌گذارند و بعد بوته‌های اضافی را تنک می‌کنند. هزینه و نیروی کار کمتری دارد، اما بذر بیشتری مصرف می‌کند و در خاک سرد، سبز شدن کند و ناهمگون می‌شود.

در نشاکاری، بذر ابتدا ۳ تا ۴ هفته در سینی یا گلدان رشد می‌کند و بعد به زمین منتقل می‌شود. این روش برداشت را حدود یک تا دو هفته جلو می‌اندازد و مصرف بذر را کم می‌کند. برای ارقام بدون‌دانه، که بذرشان گران است و سخت جوانه می‌زند، تقریباً روش استاندارد است. در عوض هزینه اولیه بیشتر است و نشا ممکن است پس از انتقال دچار شوک شود. معیارهای انتخاب روش مناسب کاشت هندوانه:

  • فصل رشد کوتاه یا هدف عرضه زودتر به بازار: ◀️ نشاکاری
  • بذر گران، هیبرید یا بدون‌دانه: ◀️ نشاکاری
  • فصل رشد طولانی، خاک گرم و بودجه محدود: ◀️ کاشت مستقیم
میزان بذر مورد نیاز برای کاشت هندوانه

میزان بذر مورد نیاز برای کاشت هندوانه

برداشت هندوانه

هندوانه بسته به رقم معمولاً ۷۰ تا ۱۰۰ روز پس از کاشت (حدود ۳۵ تا ۴۵ روز پس از گرده‌افشانی) آماده برداشت می‌شود. زمان برداشت را باید از روی نشانه‌های رسیدگی تشخیص داد، زیرا پس از جدا شدن میوه از بوته، درصد قند آن بیشتر نمی‌شود. برخی از نشانه‌های مهم رسیدگی این‌ها هستند:

  • لکه زمینی (محل تماس میوه با خاک) از سفید یا سبز روشن به زرد کرمی تبدیل می‌شود.
  • پوست کدر و مات می‌شود.
  • با ضربه، صدای بم و توخالی می‌دهد؛ صدای بلند نشانه نارس بودن است.

میزان برداشت هندوانه در هکتار

میزان برداشت هندوانه در هکتار به رقم، کیفیت خاک، مدیریت آبیاری و تغذیه و شرایط اقلیمی بستگی دارد. میانگین کشوری در گزارش‌های مختلف حدود ۲۷ تا ۴۰ تن در هکتار است. در مزارع مدیریت‌شده این عدد بالاتر می‌رود. برای نمونه، در گلستان ۵۵ تا ۶۰ تن، در داراب حدود ۵۰ تن و در گچساران ۴۰ تا ۵۰ تن گزارش شده است.

انتخاب بذرهای هیبرید رقم مناسب و سازگار با منطقه، آبیاری قطره‌ای و مالچ پلاستیکی از مهم‌ترین عوامل افزایش عملکردند. در گچساران، آبیاری قطره‌ای هم مصرف آب و هزینه را کم کرده و هم بازدهی را بالا برده است. انتخاب رقم سازگار با منطقه، رعایت تاریخ کاشت، تراکم مناسب و تغذیه متعادل نیز مستقیماً بر تناژ اثر می‌گذارند. برداشت دیرهنگام هم کیفیت و ماندگاری میوه را پایین می‌آورد.

سوالات متداول درباره کاشت هندوانه

هر بوته هندوانه چند عدد هندوانه می دهد؟

تعداد هندوانه در هر بوته به نوع بذر و نحوه کشت بستگی دارد ولی معمولاً ۲ تا ۴ عدد است؛ ارقام درشت‌میوه ۱ تا ۲ (حداکثر ۳) و ارقام کوچک ۳ تا ۵ میوه تحمل می‌کنند.

چرا هندوانه شیرین نمی شود؟

شیرین نشدن هندوانه سه علت اصلی دارد: کمبود آفتاب، آبیاری زیاد نزدیک برداشت و برداشت زودهنگام. نور کم قند میوه را پایین می‌آورد و آب فراوان در روزهای آخر، قند را رقیق می‌کند. هندوانه بعد از جدا شدن از بوته شیرین‌تر نمی‌شود، پس باید رسیده چیده شود. در مناطق با تابستان کوتاه، رقم دیررس نارس می‌ماند؛ در نتیجه در این مناطق رقم زودرس یا میان‌رس انتخاب کنید.

هندوانه بعد از چند روز میوه می دهد؟

گل‌دهی هندوانه معمولاً ۴۰ تا ۵۰ روز بعد از کاشت شروع می‌شود. بعد از گرده‌افشانی گل ماده، میوه حدود ۳۵ تا ۴۵ روز طول می‌کشد تا برسد. در مجموع بیشتر ارقام ۷۰ تا ۱۰۰ روز بعد از کاشت قابل برداشت‌اند و ارقام زودرس در ۷۰ تا ۸۰ روز میوه می‌دهند. زمان دقیق به رقم بذر هندوانه و دما بستگی دارد.

آیا بذر هندوانه را باید قبل از کاشت ضدعفونی کرد؟

بذرهای بسته‌بندی‌شده معمولاً از قبل با قارچ‌کش ضدعفونی شده‌اند و نیاز به ضدعفونی بذر دوباره ندارند. اما بذر آزادگرده‌افشان بدون بسته‌بندی استاندارد یا بذری که خودتان گرفته‌اید، باید قبل از کاشت ضدعفونی شود. این کار از پوسیدگی بذر و بیماری‌های قارچی خاکزاد مثل پژمردگی فوزاریومی پیشگیری می‌کند.

چرا بذر هندوانه سبز نمی شود؟

رایج‌ترین علت سبز نشدن بذر هندوانه سردی خاک است؛ زیر ۱۵ درجه بذر هندوانه جوانه نمی‌زند و زیر ۲۱ درجه جوانه‌زنی خیلی کند می‌شود. عمق نامناسب کاشت، رطوبت زیاد در خاک سرد که بذر را می‌پوساند و بذر کهنه یا بد نگهداری‌شده هم از دلایل دیگرند. پیش از کاشت، دمای خاک را بسنجید و بذر را حدود ۲٫۵ سانتی‌متر عمق بکارید.

کلام آخر

کاشت هندوانه اگرچه نیازمند توجه به عواملی مانند خاک مناسب، نور کافی، آبیاری منظم و دمای مطلوب است اما با رعایت این اصول نتیجه‌ای شیرین و لذت‌بخش به همراه خواهد داشت. این میوه تابستانی نه تنها برای مصرف خانوادگی ارزشمند است بلکه می‌تواند منبعی سودآور برای کشاورزان نیز باشد. بنابراین، آشنایی با مراحل صحیح پرورش و اجرای دقیق آن‌ها، بهترین راه برای رسیدن به محصولی باکیفیت و بازارپسند خواهد بود.