آفات و بیماری های گوجه فرنگی
آفات و بیماری های گوجه فرنگی از مهمترین چالشهایی هستند که کشاورزان در مسیر تولید این محصول پرمصرف با آن مواجه میشوند. گوجه فرنگی به دلیل ارزش غذایی بالا و کاربرد گسترده در صنایع غذایی، جایگاه ویژهای در کشاورزی دارد. اما حمله آفات مختلف و بروز بیماریهای قارچی، ویروسی و باکتریایی میتواند کیفیت و کمیت محصول را به شدت کاهش دهد. آشنایی با نشانهها، روشهای پیشگیری و راهکارهای کنترل، راهی مؤثر برای مدیریت مزارع و افزایش بهرهوری محسوب میشود.
آفات و بیماری های گوجه فرنگی
گوجهفرنگی به عنوان یکی از محصولات مهم و پرمصرف کشاورزی، همواره در معرض تهدید انواع آفات و بیماریها قرار دارد. آفات و بیماری های گوجه فرنگی میتوانند از مراحل ابتدایی رشد تا زمان برداشت محصول بروز کنند و در صورت بیتوجهی، خسارات جدی به بار آورند. بیماریهای قارچی، باکتریایی و ویروسی همراه با آفتهایی مانند شته و سفیدبالکها نه تنها کیفیت میوه را کاهش میدهند بلکه عملکرد کلی مزرعه یا گلخانه را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. مدیریت صحیح و تشخیص به موقع برای حفظ سلامت محصول ضروری است. (چنانچه قصد خرید بذر گوجه فرنگی دارید به فروشگاه مبنا سرشت پارسیان مراجعه کنید.)
علت ایجاد آفات گوجه فرنگی
علت ایجاد انواع بیماری گوجه فرنگی
- زمانی که گیاه در اثر خشکی، سرمای شدید یا کمبود مواد غذایی ضعیف شود، توان دفاعی آن کاهش یافته و بیماریها راحتتر گسترش مییابند.
- قارچها، باکتریها و ویروسها میتوانند از طریق زخمها، حشرات ناقل یا منافذ طبیعی وارد گیاه شده و آلودگی ایجاد کنند.
- رطوبت زیاد، دمای مناسب برای رشد پاتوژنها و خاک نامطلوب شرایطی فراهم میکنند که آفات و بیماری های گوجه فرنگی شدت پیدا کنند.
- کاشت مداوم بدون تناوب، استفاده از بذر آلوده و بیتوجهی به بهداشت مزرعه، زمینهساز شیوع بیشتر بیماریها میشوند.
🔔بیشتر بدانید: کاشت بذر گوجه فرنگی
مهم ترین آفات گوجه فرنگی
گوجه فرنگی در طول دوره رشد خود در معرض آفات متعددی قرار میگیرد که میتوانند خسارتهای سنگینی وارد کنند. در ادامه با مهمترین آفات گوجه فرنگی و روشهای کنترل آنها آشنا میشویم.
مهم ترین آفات گوجه فرنگی
هلیوتیس یا کرم میوه (کرم غوزه پنبه)
کرم میوه گوجهفرنگی تخمهای خود را روی برگچههای نزدیک به گل یا میوههای کوچک میگذارد و لاروها پس از خروج، از میوههای نارس تغذیه کرده و آنها را سوراخ میکنند. این تغذیه همراه با فضولات لارو، کیفیت میوه را به شدت کاهش داده و حتی آن را غیرقابل مصرف میکند. در بسیاری موارد میوههای آلوده زودتر از موعد قرمز میشوند و خسارت عمدتاً در برداشتهای اولیه بیشتر است. برای کنترل، جمعآوری میوههای آلوده، شخم عمیق، یخآب زمستانه و استفاده از زنبورهای پارازیت بهعنوان روشهای بیولوژیک توصیه میشود.
کرم برگخوار گوجه فرنگی (کارادرینا)
این آفت تخمهای خود را به صورت دستهجمعی در سطح زیر برگها قرار میدهد. لاروها به صورت گروهی از بافت برگ تغذیه کرده و به آن حالت پنجرهای میدهند، به گونهای که تنها رگبرگها باقی میمانند. تغذیه شدید لاروها علاوه بر کاهش سطح فتوسنتز، شرایط ورود میکروارگانیسمهای ثانویه را فراهم کرده و موجب پوسیدگی میوهها میشود. مدیریت این آفت شامل استفاده از تلههای نوری و فرمونی، حذف بقایای آلوده و کنترل شیمیایی در مراحل اولیه خروج لاروها است تا میزان خسارت کاهش یابد.
پروانه مینوز گوجه فرنگی (بید یا توتا گوجه فرنگی)
پروانه مینوز یکی از مخربترین آفات گوجه است که میتواند خسارت محصول را تا ۱۰۰ درصد افزایش دهد. لارو این آفت در برگها تونلهای باریک ایجاد کرده و با تغذیه از گوشت میوه، رشد بوته را متوقف و باعث خشکیدگی میشود. علائم آن شامل لکههای تونلی در برگ و سیاه شدن بخشهای انتهایی بوته است. استفاده از کارتهای زرد، تلههای فرمونی، کنترل علفهای هرز و رهاسازی زنبورهای تریکوگراما از راههای موثر پیشگیری و کنترل این آفت محسوب میشود. در موارد شدید، مصرف سموم خاص نیز توصیه میگردد.
مگس سفید یا سفید بالکها
این آفت علاوه بر تغذیه مستقیم از شیره گیاهی، ناقل بیماری پیچیدگی برگ زرد است که موجب افت کیفیت محصول میشود. سفیدبالکها عسلک ترشح میکنند که سطح برگ را چسبناک کرده و شرایط برای رشد قارچهای ثانویه را مهیا میسازد. محل تغذیه این آفت به صورت لکههای روشن روی برگها مشخص میشود. برای پیشگیری، حذف بقایای گیاهی و علفهای هرز، نصب تلههای زرد چسبناک و استفاده از توریهای محافظ توصیه میشود. کنترل بیولوژیک با زنبورهای پارازیتوئید نیز نقش مهمی در کاهش جمعیت آن دارد.
شته
شتهها از آفات و بیماری های رایج گوجه فرنگی هستند که با مکیدن شیره گیاه باعث ضعف، زردی برگها و کاهش باردهی میشوند. علاوه بر این، دفع عسلک توسط شتهها باعث رشد کپک دودهای و جلب مورچهها میشود. خطر اصلی این آفت انتقال ویروسهایی مانند موزاییک گوجه فرنگی است که میتواند عملکرد محصول را به شدت کاهش دهد. برای پیشگیری، از بین بردن علفهای هرز، استفاده متعادل از کودهای ازته و نصب کارتهای زرد در گلخانهها ضروری است. همچنین بهرهگیری از حشرات مفیدی مثل کفشدوزک و صابونهای حشرهکش برای کنترل این آفت بسیار مؤثر است.
🔔بیشتر بدانید: کاشت گوجه فرنگی در گلدان
مهم ترین بیماری های گوجه فرنگی
گوجهفرنگی به دلیل ارزش غذایی و اقتصادی بالایی که دارد، همواره در معرض بیماریهای قارچی قرار میگیرد. این بیماریها نه تنها رشد گیاه را مختل میکنند بلکه میتوانند موجب کاهش شدید کیفیت و کمیت محصول شوند. در ادامه به بررسی سه بیماری مهم گوجه فرنگی میپردازیم.
مهم ترین بیماری های گوجه فرنگی
شانکر ساقه آلترناریایی
این بیماری قارچی روی بخشهای مختلف گوجهفرنگی از جمله برگ، ساقه و میوه دیده میشود. علائم آن شامل زخمهای تیره روی ساقه و لکههای مرده در اطراف رگبرگها است. شرایطی مانند رطوبت زیاد، بارندگی مداوم و هرس غیر اصولی باعث گسترش آن میشوند. برای مدیریت این بیماری باید تناوب زراعی رعایت شود، بقایای آلوده حذف گردد و از ارقام مقاوم استفاده شود. همچنین در مراحل اولیه میتوان با قارچکشهایی مانند کلروتالونیل از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد.
لکه موجی گوجه فرنگی
یکی از شایعترین بیماری های قارچی این محصول، لکه موجی گوجه فرنگی نام دارد که ابتدا با لکههای کوچک روی برگهای مسن آغاز میشود. این لکهها به تدریج به صورت دوایر متحدالمرکز ظاهر شده و برگها خشک و ریزان میشوند. شدت خسارت در میوهها به شکل لکههای تیره در محل اتصال به دمگل مشخص میشود. برای کنترل این بیماری باید بوتههای آلوده و علفهای هرز حذف شوند، بذر ضدعفونی شود و تناوب زراعی رعایت گردد. استفاده از ارقام مقاوم و بهکارگیری قارچکشهای مناسب نیز در کنترل آن مؤثر است.
بیماری آنتراکنوز یا خال سیاه گوجه فرنگی
این بیماری بیشتر ریشه و میوه گوجهفرنگی را درگیر میکند و معمولاً علائم آن تا زمان رسیدن میوه قابل مشاهده نیست. لکههای سیاه روی ریشه و زخمهای قهوهای نشانه اصلی آن است که باعث ضعف شدید گیاه و کاهش کیفیت محصول میشود. مدیریت این بیماری شامل حذف بقایای گیاهی آلوده، ضدعفونی خاک با قارچکش، رعایت تناوب زراعی و استفاده از گیاهان غیرمیزبان است. همچنین توصیه میشود در مراحل سبز بودن میوه از سمپاشی پیشگیرانه استفاده شود تا شدت آلودگی کاهش یابد.
🔔بیشتر بدانید: قرمز نشدن گوجه فرنگی
بیماری های باکتریایی گوجه فرنگی
گوجهفرنگی علاوه بر بیماریهای قارچی، در معرض بیماریهای باکتریایی نیز قرار دارد که میتوانند موجب خسارت جدی به محصول شوند. این بیماریها اغلب با علائمی مثل زردی، پژمردگی و زخم روی ساقه یا میوه بروز میکنند و در صورت عدم مدیریت، عملکرد مزرعه را به شدت کاهش میدهند. در ادامه دو نمونه از مهمترین بیماری های باکتریایی گوجه فرنگی را بررسی میکنیم.
بیماری های باکتریایی گوجه فرنگی
شانکر باکتریایی گوجه فرنگی
این بیماری با زرد و خمیده شدن برگهای مسن آغاز میشود و به مرور یک طرف برگها دچار پژمردگی میشود. از علائم شاخص آن رگههای روشن اطراف رگبرگ اصلی و ایجاد زخمهای شانکری روی ساقه است. در برش ساقههای آلوده، بافت داخلی زرد و آردی شده و تراوشات زرد رنگ از آن خارج میشود. میوهها نیز با لکههای سفید کوچک که بعدها قهوهای یا سیاه میشوند، آلوده میگردند. برای مدیریت این بیماری باید از بذر و نشای سالم استفاده کرد، تجهیزات کاشت را ضدعفونی نمود و تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان رعایت شود.
پژمردگی باکتریایی
این بیماری از طریق باکتری Ralstonia solanacearum ایجاد میشود و اولین نشانه آن پژمردگی برگهای پایینی بدون تغییر رنگ زرد است. با پیشرفت بیماری، کل بوته دچار پژمردگی میشود و در صورت برش عرضی ساقه، مادهای لزج و خاکستری رنگ از آوندها خارج میگردد. در برش طولی نیز آوندها به رنگ قهوهای روشن تغییر میکنند و ساقه به تدریج توخالی میشود. ورود باکتری معمولاً از طریق زخمهای ریشه یا تغذیه نماتدها صورت میگیرد. برای پیشگیری، استفاده از نشای سالم، حذف علفهای هرز و رعایت تناوب زراعی توصیه میشود.
🔔بیشتر بدانید: کاشت گوجه فرنگی در گلخانه
بیماری های ویروسی گوجه فرنگی
گوجهفرنگی علاوه بر آفات و بیماریهای قارچی و باکتریایی، در معرض ویروسهایی قرار دارد که میتوانند رشد گیاه را مختل کرده و کیفیت و کمیت محصول را به شدت کاهش دهند. این بیماریها غالباً از طریق خاک، بذر یا ناقلین حشرات منتقل میشوند و در صورت عدم مدیریت میتوانند خسارت اقتصادی بزرگی به کشاورزان وارد کنند. از جمله مهمترین بیماری های ویروسی گوجه فرنگی میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
بیماری های ویروسی گوجه فرنگی
نماتد ریشه گرهی
این بیماری توسط گونههای مختلف Meloidogyne spp ایجاد میشود و معمولاً با توقف رشد بخشهای هوایی، پژمردگی و تغییر رنگ برگها همراه است. در ریشههای آلوده برجستگیهایی به نام گره شکل میگیرد که مانع جذب مواد غذایی و آب میشود. در نتیجه گیاه ضعیف شده و عملکرد محصول به شدت کاهش پیدا میکند. برای کنترل این بیماری میتوان از نشای سالم، تناوب زراعی، حذف ریشههای آلوده و آفتابدهی خاک استفاده کرد. همچنین استفاده از ارقام مقاوم و بهکارگیری روشهای شیمیایی تحت نظر کارشناس از دیگر راهکارهای مؤثر هستند.
ویروس موزاییک گوجه فرنگی
بیماری موزاییک گوجه فرنگی از بیماریهای شناختهشده گوجهفرنگی است که با ایجاد لکههای سبز روشن و تیره روی برگها شناخته میشود. بوتههای آلوده رشد طبیعی خود را از دست داده و دچار کوتولگی میشوند. در برخی موارد میوهها نیز دچار تغییر شکل یا رسیدگی غیریکنواخت میشوند که کیفیت ظاهری و بازارپسندی آنها را کاهش میدهد. شدت علائم بسته به نوع سویه ویروس متفاوت است. برای پیشگیری از این بیماری استفاده از بذر سالم و ارقام مقاوم، رعایت بهداشت در گلخانه یا مزرعه و ضدعفونی ابزار و بستر کشت بسیار ضروری است.
آفات گوجه فرنگی فضای باز
در کشت فضای باز گوجه فرنگی، آفات مختلفی مانند شتهها، تریپس، مگس سفید و کرم میوه به بوتهها حمله میکنند و باعث کاهش رشد و افت کیفیت میوه میشوند. این آفات با مکیدن شیره گیاهی و انتقال بیماریها خسارت زیادی وارد کرده و کنترل بهموقع آنها برای حفظ محصول ضروری است.
بیماری فوزاریوم گوجه فرنگی
بیماری فوزاریوم گوجه فرنگی یکی از جدیترین تهدیدها برای این محصول پرمصرف است که میتواند عملکرد مزرعه را به شدت کاهش دهد. این بیماری قارچی که عامل آن Fusarium oxysporum است، از طریق خاک و بقایای گیاهی منتقل میشود و اغلب در خاکهای مرطوب و اسیدی شیوع بیشتری دارد. نشانههای آن شامل زردی و پژمردگی برگها، تغییر رنگ آوندها به قهوهای و در نهایت خشک شدن بوته است. گوجههای جوان بیشترین حساسیت را دارند و ممکن است خیلی زود از بین بروند. روشهای پیشگیری شامل استفاده از بذر سالم، رعایت تناوب زراعی، ضدعفونی خاک، مدیریت کوددهی و حذف بوتههای آلوده است. در صورت لزوم نیز استفاده از قارچکشها توصیه میشود.
علت باریک شدن ساقه گوجه فرنگی
- کمبود یا افراط در آبیاری میتواند باعث باریک و ضعیف شدن ساقه گوجه فرنگی شود، زیرا ریشه در هر دو حالت قادر به جذب کافی مواد غذایی و آب نخواهد بود.
- نور ناکافی نیز موجب کاهش فتوسنتز شده و انرژی لازم برای رشد ساقه را محدود میکند.
- آلودگیهای قارچی مانند پیتیوم با حمله به ریشه و انتقال عفونت به ساقه، بافت گیاه را تضعیف کرده و موجب باریک شدن آن میشوند.
- رطوبت بیش از حد و دمای بالا محیط مناسبی برای رشد قارچها فراهم میکند و شدت این مشکل را افزایش میدهد.
بیماری نشا گوجه فرنگی
- پوسیدگی گلگاه گوجه فرنگی : این بیماری با لکه سیاه و چرمی در انتهای میوه مشخص میشود. دلیل اصلی آن کمبود کلسیم یا اختلال در جذب آن به علت اسیدی بودن خاک و آبیاری نامنظم است. استفاده از آهک، کودهای کلسیم و آبیاری منظم در پیشگیری مؤثر است.
- کاهش گلدهی: در اثر تنشهای محیطی مانند نوسان دما، کمبود یا افراط در آبیاری و گردهافشانی ناقص، گلها ریزش میکنند. استفاده از کودهای مناسب و مدیریت آبیاری میتواند این مشکل را کاهش دهد.
- ترک خوردگی میوه: نوسانات شدید آبیاری، کوددهی نامتعادل یا آفتابسوختگی باعث بروز ترک خوردگی سطح گوجه میشود. تنظیم آبیاری و استفاده از پتاسیم راهکار پیشگیری است.
- آفتابسوختگی: لکههای زرد و سفید روی میوه به دلیل تابش مستقیم خورشید ایجاد میشوند. ایجاد سایبان یا افزایش پوشش برگی میتواند مشکل را برطرف کند.
- پوسیدگی ریشه: علائمی مثل زرد شدن برگهای پایینی و قهوهای شدن ریشه دیده میشود. این بیماری در اثر آبیاری بیش از حد و خاک آلوده گسترش مییابد. رعایت بهداشت مزرعه و استفاده از ارقام مقاوم بهترین راهکار است.
- مرگ گیاهچه (بوتهمیری): پیش یا پس از جوانهزنی بروز میکند و عامل اصلی آن قارچهای خاکزی است. نشاهای آلوده پژمرده و نابود میشوند. ضدعفونی خاک، کنترل رطوبت و استفاده از قارچکشها برای جلوگیری ضروری است.
🔔 درباره بیماری نکروز پیت گوجه فرنگی نیز بیشتر بخوانید.
کلام آخر
مدیریت آفات و بیماری های گوجه فرنگی نیازمند ترکیبی از دانش، دقت و اقدامات پیشگیرانه است. اگرچه این مشکلات میتوانند خسارتهای جدی به بار آورند، اما با رعایت بهداشت مزرعه، استفاده از ارقام مقاوم، تغذیه اصولی گیاه و بهکارگیری روشهای کنترل بیولوژیک و شیمیایی میتوان تا حد زیادی از آنها جلوگیری کرد. در نهایت، آشنایی کشاورزان با علائم اولیه آفات و بیماری های گوجه فرنگی و واکنش سریع به آنها، کلید حفظ سلامت بوتهها و دستیابی به محصولی پربار و باکیفیت خواهد بود.
نظرات کاربران