آشنایی با آفت کرم ساقه خوار ذرت
آفت ساقه خوار ذرت یکی از مخرب‌ترین دشمنان مزارع ذرت در ایران است که در صورت غفلت می‌تواند تا نیمی از محصول شما را نابود کند. این حشره با نفوذ به داخل ساقه، مسیر انتقال مواد غذایی گیاه را قطع کرده و بوته را در مقابل باد و بیماری‌ها آسیب پذیر می‌کند. در این محتوا، تمامی نکاتی که برای شناخت، مقابله و پیشگیری از کرم ساقه خوار ذرت نیاز دارید را بیان می‌کنیم.
آفت ساقه خوار ذرت چیست؟
آفت ساقه خوار ذرت به گروهی از پروانه‌های شب پره تعلق دارد که لاروهای آن‌ها با تغذیه از بافت داخلی ساقه، خسارت اقتصادی سنگینی به مزارع وارد می‌کنند. در ایران، دو گونه اصلی ساقه خوار اروپایی ذرت (Ostrinia nubilalis) و ساقه خوار سزامیا (Sesamia cretica) بیشترین اهمیت را دارند. آفت ساقه خوار ذرت در مناطق گرم‌تر و جنوبی کشور مانند خوزستان، فارس و کرمان بیشتر به صورت گونه سزامیا شیوع دارد؛ اما ساقه خوار اروپایی در مناطق معتدل و شمالی مانند گلستان، مازندران و اردبیل پراکنده است.
آنچه آفت ساقه خوار ذرت را به یک تهدید جدی تبدیل می‌کند، رفتار مخفیانه لاروهاست. پس از باز شدن تخم، لاروها تنها برای مدت کوتاهی روی سطح برگ فعال هستند و سپس با سوراخ کردن ساقه، به داخل آن نفوذ می‌کنند. از این لحظه به بعد، کرم ساقه خوار ذرت عملا از دسترس بسیاری از سموم شیمیایی خارج می‌شود و مبارزه با آن به شدت دشوار خواهد شد. (برای داشتن کاشت موفق و محصولی باکیفیت، می‌توانید انواع بذر ذرت را از فروشگاه مبناسرشت پارسیان تهیه کنید.)
آفت ساقه خوار ذرت
مشخصات ظاهری کرم ساقه خوار ذرت
شناسایی دقیق مراحل مختلف زندگی کرم ساقه خوار ذرت به شما کمک می‌کند تا بتوانید بین گونه‌های مختلف تمایز قائل شوید و شدت آلودگی را تخمین بزنید:
- تخم‌ها: پروانه‌های ماده آفت ساقه خوار ذرت تخم‌های خود را به صورت دسته جمعی و اکثرا در پشت برگ‌ها یا داخل غلاف برگ قرار می‌دهند. تخم‌ها بیضی شکل و به رنگ سفید شیری تا کرم هستند و روی آن‌ها پوششی از فلس‌های بدن ماده وجود دارد که آن‌ها را از دید دشمنان طبیعی پنهان می‌کند.
- لاروها: این مرحله، مخرب‌ترین مرحله زندگی آفت ساقه خوار ذرت است. لاروهای بالغ به رنگ صورتی تا کرم روشن دیده می‌شوند و طول آن‌ها در گونه سزامیا می‌تواند به حدود ۳۰ تا ۳۵ میلی‌متر برسد. روی بدن لاروهای ساقه خوار اروپایی، نقاط تیره مشخصی وجود دارد که به شناسایی آن‌ها کمک می‌کند.
- شفیره: لاروهای کرم ساقه خوار ذرت در پایان دوره رشد خود در داخل همان ساقه‌ای که از آن تغذیه کرده‌اند، تبدیل به شفیره می‌شوند. شفیره‌ها قهوه‌ای رنگ هستند و درون یک پیله نازک ابریشمی تشکیل می‌شوند.
- حشره کامل: پروانه‌های بالغ آفت ساقه خوار ذرت ظاهری متفاوت دارند. ساقه خوار اروپایی بال‌هایی به رنگ زرد متمایل به قهوه‌ای با نوارهای زیگزاگ تیره دارد؛ اما گونه سزامیا بال‌هایی به رنگ سفید مایل به کرم یا صورتی روشن دارد. فعالیت پروانه‌ها عمدتا در غروب و شب انجام می‌شود.
علائم و نشانه های آفت ساقه خوار ذرت
تشخیص زود هنگام علائم به شما این فرصت را می‌دهد که پیش از بروز خسارت جبران ناپذیر اقدام به مبارزه با آفات و بیماری های ذرت کنید. نشانه‌های آلودگی به آفت ساقه خوار ذرت معمولا در چند مرحله ظاهر می‌شوند:
- سوراخ‌های ردیفی روی برگ‌ها: لاروهای جوان کرم ساقه خوار ذرت قبل از ورود به ساقه از پارانشیم برگ تغذیه می‌کنند. این تغذیه منجر به ایجاد سوراخ‌های کوچک و منظمی می‌شود که اغلب به صورت ردیفی در کنار یکدیگر قرار دارند. این اولین و مهم‌ترین زنگ خطر آفت ساقه خوار ذرت است.
- خشکیدگی برگ مرکزی (Dead Heart): زمانی که لارو آفت ساقه خوار ذرت از جوانه مرکزی تغذیه می‌کند، برگ‌های جوان و مرکزی بوته خشک شده و به رنگ زرد یا قهوه‌ای درمی‌آیند. این علامت به ویژه در بوته‌های جوان بسیار مشهود بوده و نشان دهنده خسارت شدید کرم ساقه خوار ذرت است.
- فضولات لاروی: یکی از مطمئن‌ترین نشانه‌های حضور لارو آفت ساقه خوار ذرت در ساقه، وجود توده‌های خاک اره مانند (فضولات لارو) در اطراف سوراخ ورودی یا در محل گره‌های ساقه است. این فضولات ممکن است تازه یا کهنه باشند و به شما در تشخیص زمان تقریبی آلودگی کمک کنند.
- شکستگی ساقه: لاروهای بالغ کرم ساقه خوار ذرت با حفر تونل در داخل ساقه، بافت استحکامی گیاه را تخریب می‌کنند. در نتیجه، ساقه در برابر وزش باد یا وزن بلال مقاومت خود را از دست داده و می‌شکند.
علائم و نشانه های آفت ساقه خوار ذرت
خسارت کرم ساقه خوار به مزارع ذرت
خسارت کرم ساقه خوار ذرت فراتر از چند سوراخ روی ساقه است. این آفت با تخریب آوندهای آبکش و چوبی، جریان شیره گیاهی را مختل می‌کند. نتیجه مستقیم این اختلال، کاهش وزن دانه‌ها، کاهش تعداد دانه در بلال و در موارد شدید نیز پوکی کامل بلال است. در آلودگی‌های سنگین، بوته‌های جوان احتمالا قبل از رسیدن به مرحله باردهی از بین بروند و کشاورز مجبور شود دوباره بذر بکارد.
خسارت غیرمستقیم آفت ساقه خوار ذرت نیز به همان اندازه مهم است. سوراخ‌هایی که لارو در ساقه ایجاد می‌کند، مسیر ورود قارچ‌های بیماری زا مانند فوزاریوم را باز می‌کند. تحقیقات نشان داده است که بین تراکم جمعیت کرم ساقه خوار ذرت و میزان آلودگی به پوسیدگی فوزاریوم رابطه مستقیم وجود دارد. همچنین ساقه‌های شکسته شده در اثر باد، برداشت مکانیزه را با مشکل جدی مواجه می‌سازد و افت محصول قابل توجهی را به همراه دارد. در مناطقی که آفت ساقه خوار ذرت کنترل نشود، کاهش عملکرد می‌تواند از ۲۷ تا ۸۰ درصد متغیر باشد.
بهترین روش های مبارزه با آفت ساقه خوار ذرت
مبارزه با آفت ساقه خوار ذرت نیازمند یک رویکرد تلفیقی است که صرفا به سموم شیمیایی وابسته نباشد. ترکیب روش‌های زراعی، بیولوژیک و شیمیایی، پایدارترین نتیجه را در برابر کرم ساقه خوار ذرت به همراه دارد:
- مبارزه زراعی: این اولین خط دفاعی و کم هزینه‌ترین روش در برابر آفت ساقه خوار ذرت است. شخم عمیق پاییزه بقایای گیاهی را که محل زمستان گذرانی لاروها هستند، زیر خاک مدفون می‌کند و جمعیت کرم ساقه خوار ذرت را برای سال بعد به شدت کاهش می‌دهد. کف‌بر کردن ساقه‌ها در زمان برداشت نیز از باقی ماندن پناهگاه برای لاروها جلوگیری می‌نماید.
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از دشمنان طبیعی، پایه اصلی رویکرد تلفیقی علیه آفت ساقه خوار ذرت است. زنبور پارازیتوئید Telenomus busseolae تخم‌های آفت را هدف قرار می‌دهد و در زمان اوج تخم ریزی رهاسازی می‌شود. همچنین استفاده از باکتری Bacillus thuringiensis (B.T.) علیه لاروهای جوان کرم ساقه خوار ذرت که هنوز وارد ساقه نشده‌اند، بسیار موثر است.
- مبارزه شیمیایی: این تکنیک باید آخرین گزینه و تنها در صورت طغیان جمعیت آفت ساقه خوار ذرت باشد. یکسری حشره کش‌ها می‌توانند عملکرد خوبی علیه کرم ساقه خوار ذرت از خود نشان دهند. البته سم پاشی بایستی قبل از نفوذ لاروها به ساقه انجام شود. زیرا پس از ورود لارو آفت ساقه خوار ذرت به داخل ساقه، سموم عملا بی‌اثر می‌شوند.
بهترین روش های مبارزه با آفت ساقه خوار ذرت
بهترین زمان سم پاشی برای کرم ساقه خوار ذرت
زمان بندی در مبارزه شیمیایی علیه کرم ساقه خوار ذرت، تعیین کننده موفقیت یا شکست است. بهترین و موثرترین زمان، زمانی است که لاروهای آفت ساقه خوار ذرت از تخم خارج شده‌اند؛ اما هنوز فرصت نکرده‌اند به داخل ساقه نفوذ کنند. این دوره زمانی بسیار کوتاه است و معمولا چند روز بیشتر طول نمی‌کشد.
برای تشخیص دقیق این زمان، پایش مزرعه با تله‌های فرمونی ضروری است. با نصب تله‌های فرمونی و شمارش پروانه‌های شکار شده می‌توانید اوج پرواز آفت ساقه خوار ذرت و به تبع آن، زمان تخم ریزی را پیش‌بینی کنید. حدود ۷ تا ۱۰ روز پس از اوج پرواز، زمان مناسب برای سم پاشی علیه کرم ساقه خوار ذرت فرا می‌رسد. همچنین مشاهده علائم تغذیه لاروهای جوان به صورت سوراخ‌های ردیفی روی برگ‌ها، تایید کننده زمان اجرای سم پاشی است.
راهکار های پیشگیری از آفت ساقه خوار ذرت
با به‌کارگیری چند اقدام ساده می‌توانید ریسک آلودگی مزرعه خود به آفت ساقه خوار ذرت را به طور قابل توجهی کاهش دهید:
- تناوب زراعی: کشت مداوم ذرت در یک زمین، جمعیت آفت ساقه خوار ذرت را به صورت تصاعدی افزایش می‌دهد. جایگزین کردن ذرت با گیاهان غیرمیزبان مانند حبوبات در یک یا دو سال، چرخه زندگی کرم ساقه خوار ذرت را قطع می‌کند.
- مدیریت بقایای گیاهی: مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه علیه آفت ساقه خوار ذرت، از بین بردن بقایای گیاهی پس از برداشت است. لاروهای زمستان گذار در داخل ساقه‌های باقی مانده زندگی می‌کنند. جمع‌آوری و سوزاندن یا شخم عمیق بقایا، نسل بعدی کرم ساقه خوار ذرت را قبل از شروع فعالیت از بین می‌برد.
- کنترل علف‌های هرز: برخی علف‌های هرز مانند توق (مستک) میزبان زمستانه آفت ساقه خوار ذرت هستند. حذف این علف‌ها از حاشیه و داخل مزرعه، پناهگاه‌های آفت را حذف می‌کند.
- انتخاب رقم و تاریخ کاشت مناسب: کاشت ذرت به موقع و استفاده از ارقامی که نسبت به کرم ساقه خوار ذرت تحمل بیشتری دارند، به گیاه اجازه می‌دهد تا از مرحله حساس جوانی با کمترین آسیب عبور کند.
تفاوت ساقه خوار اروپایی ذرت و ساقه خوار Sesamia cretica
اگرچه هر دو گونه به عنوان آفت ساقه خوار ذرت شناخته می‌شوند؛ اما تفاوت‌های زیستی و رفتاری مهمی دارند که بر استراتژی کنترل آن‌ها تاثیر می‌گذارد:
- پراکندگی جغرافیایی: ساقه خوار اروپایی بیشتر در مناطق معتدل و سردسیر مانند اردبیل، گلستان و مازندران شیوع دارد؛ اما Sesamia cretica گونه‌ای گرمسیری است و در خوزستان، فارس و مناطق جنوبی کشور غالب است.
- تعداد نسل: این تفاوت بسیار مهم است. ساقه خوار اروپایی در مناطق سردسیر معمولا یک تا دو نسل در سال دارد؛ اما S. cretica در آب و هوای گرم جنوب می‌تواند تا چهار نسل در سال تولید کند. این بدان معناست که فشار آفت ساقه خوار ذرت در مناطق جنوبی بسیار بالاتر و چرخه مبارزه طولانی‌تر است.
- ظاهر حشره کامل: پروانه ساقه خوار اروپایی بال‌هایی با رنگ زرد قهوه‌ای و خطوط زیگزاگ تیره دارد؛ در حالی که پروانه S. cretica بال‌هایی روشن‌تر (سفید مایل به کرم یا صورتی) دارد.
- رفتار تخم ریزی: S. cretica تخم‌های خود را اغلب در داخل غلاف برگ و نزدیک به ساقه می‌گذارد؛ اما ساقه خوار اروپایی تخم‌ها را بیشتر روی سطح زیرین برگ می‌چسباند.
سوالات متداول کرم ساقه خوار ذرت
آفت ساقه خوار ذرت چگونه به گیاه آسیب می زند؟
لارو آفت ساقه خوار ذرت با حفر تونل داخل ساقه، آوندهای انتقال مواد غذایی را قطع می‌کند و راه نفوذ قارچ‌های بیماری زا را باز می‌سازد.
کرم ساقه خوار ذرت در چه مرحله ای بیشترین خسارت را وارد می کند؟
مرحله لاروی خصوصا زمانی که لاروها تازه از تخم خارج شده‌اند، بالاترین خسارت را به محصول وارد می‌کند.
آیا می توان آفت ساقه خوار ذرت را بدون سموم شیمیایی کنترل کرد؟
بله با ترکیب شخم پاییزه، حذف بقایا، رهاسازی زنبور Telenomus و استفاده از B.T می‌توان این آفت را بدون استفاده از سموم شیمیایی کنترل نمود.
آیا تله فرمونی برای کنترل ساقه خوار ذرت موثر است؟
تله فرمونی ابزار پایش است؛ نه کنترل مستقیم. با شکار پروانه‌های نر کرم ساقه خوار ذرت، بهترین زمان رهاسازی زنبور یا سم پاشی مشخص می‌شود.
کرم ساقه خوار ذرت چند نسل در سال دارد؟
بسته به گونه و منطقه دارد. ساقه خوار اروپایی ۱ تا ۲ نسل، اما Sesamia cretica در جنوب کشور تا ۴ نسل در سال تولید می‌کند.
آیا ساقه خوار ذرت به بلال نیز آسیب می زند؟
بله. لارو آفت ساقه خوار ذرت با سوراخ کردن بلال و تغذیه از دانه‌های جوان، مستقیما محصول را کاهش می‌دهد.
آیا شخم زمین و از بین بردن بقایای گیاهی در کنترل ساقه خوار ذرت موثر است؟
بسیار موثر است. شخم عمیق پاییزه، لاروهای زمستان گذار کرم ساقه خوار ذرت را که داخل بقایای ساقه پنهان شده‌اند، مدفون می‌کند و جمعیت آفت را برای سال بعد به شدت کاهش می‌دهد.
کلام آخر
مدیریت موفق آفت ساقه خوار ذرت نیازمند نگاهی جامع و پیشگیرانه است. با توجه به اینکه لاروهای کرم ساقه خوار ذرت پس از نفوذ به ساقه تقریبا غیرقابل کنترل می‌شوند، تمام تمرکز باید بر روی اقداماتی باشد که قبل از ورود لارو به گیاه انجام می‌شوند. شخم پاییزه، حذف بقایا، پایش منظم با تله فرمونی و استفاده از عوامل بیولوژیک، ستون‌های اصلی یک برنامه کنترل موثر علیه آفت ساقه خوار ذرت هستند.
سموم شیمیایی تنها باید به عنوان یک ابزار کمکی و با زمان بندی دقیق مورد استفاده قرار گیرند. با شناخت چرخه زندگی آفت ساقه خوار ذرت و اجرای به موقع این استراتژی‌ها می‌توانید از سرمایه و محصول خود در برابر کرم ساقه خوار ذرت محافظت کنید.
نظرات کاربران