انواع روش های قلمه زدن گیاهان

قلمه زدن یکی از ساده‌ترین و پرکاربردترین روش‌های تکثیر گیاهان است که در آن بخشی از گیاه مادر، مانند ساقه، برگ یا ریشه، جدا شده و در شرایط مناسب به گیاهی جدید تبدیل می‌شود. این روش نه تنها در افزایش تعداد گیاهان آپارتمانی و باغچه‌ای مؤثر است، بلکه به حفظ ویژگی‌های ژنتیکی گیاه مادری نیز کمک می‌کند. در این مقاله به بررسی مراحل، روش‌ها و نکات مهم قلمه زدن گیاه خواهیم پرداخت.

قلمه زدن گیاه چیست؟

قلمه زدن یکی از روش‌های رایج و مؤثر برای تکثیر گیاهان است که در آن بخشی از گیاه مادر مانند ساقه جدا شده و در شرایط مناسب قرار می‌گیرد تا ریشه‌دار شود. این روش باعث می‌شود گیاه جدیدی بوجود بیاید که از نظر ویژگی‌ها دقیقاً مشابه گیاه اولیه است. قلمه‌ها معمولاً در بهار و تابستان، زمانی که گیاه در حال رشد فعال است، بهتر نتیجه می‌دهند. پس از ریشه‌زایی، قلمه در خاک یا گلدان جدید کاشته می‌شود. با انتخاب روش مناسب و رعایت مراحل قلمه زدن، می‌توان فضای سبز تازه‌ای در خانه یا باغ ایجاد کرد.

مزایای قلمه زدن گیاهان

قلمه زدن به عنوان یکی از روش‌های مؤثر و محبوب برای تکثیر گیاهان، مزایای زیادی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سرعت بالا در تکثیر: این روش در مقایسه با سایر روش‌ها مانند کاشت بذر، زمان کمتری برای تولید گیاه جدید نیاز دارد.
• هزینه کمتر: به دلیل ساده بودن مراحل و نیاز نداشتن به تجهیزات خاص، قلمه زدن از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر است.
• شباهت کامل با گیاه مادر: گیاه حاصل از قلمه دقیقاً ویژگی‌های ظاهری و ژنتیکی گیاه مادر را حفظ می‌کند.
• افزایش تعداد گیاه در زمان کوتاه: با این روش می‌توان از یک گیاه سالم، چندین گیاه جدید تولید کرد.

انواع روش های قلمه زدن

قلمه‌ زدن یکی از روش‌های مؤثر و پرکاربرد در تکثیر و کاشت بذر گیاهان است که به کمک آن می‌توان گیاهان جدیدی از بخش‌هایی مانند ساقه، برگ یا ریشه گیاه مادر تولید کرد. این روش‌ها هر یک برای گیاهان خاصی مناسب‌اند و بسته به نوع گیاه و شرایط محیطی می‌توان یکی از آن‌ها را انتخاب کرد. در ادامه با انواع رایج قلمه‌ زدن آشنا می‌شویم:

استفاده از قلمه برگ برای تکثیر گیاه

در این روش، بخشی از برگ گیاه جدا شده و در بستری مناسب مانند خاک مرطوب یا پیت‌ماس قرار می‌گیرد. این روش بیشتر برای گیاهان زینتی مانند بگونیای برگ‌گوشتالو یا سانسوریا کاربرد دارد. برگ باید به ‌صورت کامل و سالم باشد و در شرایطی مرطوب قرار گیرد تا ریشه‌دهی شروع شود. معمولاً این روش نیاز به زمان بیشتری برای مشاهده نتیجه دارد، اما برای گیاهانی که از برگ تکثیر می‌شوند بسیار مؤثر است.

استفاده از هورمون ‌های ریشه ‌زایی در قلمه ساقه

برای افزایش احتمال موفقیت در قلمه‌ زدن ساقه، می‌توان از هورمون‌های ریشه‌زا استفاده کرد. ابتدا باید قلمه را از قسمت پایین، جایی نزدیک گره، برش داد و سپس انتهای آن را در پودر یا محلول هورمون ریشه‌زایی فرو برد. این هورمون‌ها باعث تحریک تولید ریشه در قلمه می‌شوند و فرآیند ریشه‌دهی را سریع‌تر و مؤثرتر می‌کنند. مخصوصا در گیاهانی که به ‌سختی ریشه می‌دهند، استفاده از این مواد به ‌شدت توصیه می‌شود.

قلمه چوب سخت

این نوع قلمه از شاخه‌های چوبی و بالغ گیاه در فصل خواب (پاییز یا زمستان) گرفته می‌شود. گیاهانی مانند انگور، انجیر و انار را می‌توان با این روش تکثیر کرد. قلمه‌ها معمولاً ۱۰ تا ۲۵ سانتی‌متر طول دارند و از بخش‌هایی انتخاب می‌شوند که چوب آن‌ها کامل سفت شده باشد. پس از برش، قلمه‌ها باید در خاک سبک و مرطوب کاشته شوند و تا بهار، فرآیند ریشه‌دهی آغاز می‌شود.

قلمه نیمه ‌خشبی

در این روش، قلمه از شاخه‌هایی گرفته می‌شود که نه به‌ طور کامل چوبی‌اند و نه نرم؛ معمولاً استفاده از این روش در اواخر بهار یا تابستان انجام می‌شود. این روش مناسب درختان همیشه‌سبز مانند شمشاد و زیتون است. ساقه‌ها باید حدود ۷ تا ۱۴ سانتی‌متر طول داشته باشند و برگ‌های اضافی پایینی حذف شوند. این روش، تعادل خوبی بین سرعت ریشه‌زایی و پایداری قلمه فراهم می‌کند.

قلمه علفی

قلمه های علفی از گیاهان نرم و غیر چوبی مثل حسن یوسف یا شمعدانی گرفته می‌شوند. این نوع قلمه بسیار سریع ریشه می‌زند اما به رطوبت بالا و محیط کنترل‌شده نیاز دارد. معمولاً برای جلوگیری از خشک شدن، از سیستم‌های مه‌افشان استفاده می‌شود. طول قلمه حدود ۷ تا ۱۰ سانتی‌متر بوده و بهتر است از شاخه‌های جوان و سالم گرفته شود.

خوابانیدن ساقه

در این روش، ساقه نرم گیاه روی خاک خوابانده می‌شود تا ریشه‌زایی کند، بدون اینکه از گیاه مادری جدا شود. این روش قلمه زدن گیاه، برای گیاهانی با ساقه‌های بلند و انعطاف‌پذیر مانند گل شفلرا مناسب است. ساقه را با خزه مرطوب و گیره به خاک متصل می‌کنند تا پس از ریشه‌دهی بتوان آن را جدا کرد و به‌ عنوان گیاه مستقل کاشت.

لایه ‌بندی هوایی

این روش قلمه زدن، مناسب برای گیاهان با ساقه ضخیم مانند دیفن باخیا است. ابتدا روی ساقه شکاف ایجاد می‌شود، سپس با استفاده از هورمون و خزه، محل برش را پوشش می‌دهند و در نهایت با پلاستیک بسته‌بندی می‌کنند. این ناحیه به مرور زمان ریشه می‌زند و گیاهچه جدید شکل می‌گیرد که می‌توان آن را از مادر جدا کرد.

استفاده از ریشه‌ های هوایی

برخی گیاهان مثل پتوس و فیلودندرون، ریشه‌های هوایی دارند که اگر روی خاک قرار گیرند، تبدیل به ریشه‌های فعال می‌شوند. این روش بدون نیاز به جداسازی قلمه، باعث تولید گیاه جدید در محل تماس ریشه با خاک می‌شود و در عین حال گیاهچه تا مدتی از پایه مادری تغذیه می‌کند.

تکثیر از طریق پاجوش

پاجوش‌ها گیاهان کوچک جوانی هستند که در پایه برخی گیاهان مانند یوکا یا لیندا رشد می‌کنند. برای قلمه زدن، آن‌ها را می‌توان از گیاه مادر جدا کرده و با کمی ریشه، در خاک مناسب کاشت. استفاده از هورمون ریشه‌زا هنگام کاشت پاجوش می‌تواند به تثبیت بهتر آن در خاک کمک کند.

تجهیزات مورد نیاز برای قلمه زدن گیاهان

برای قلمه زدن گیاهان نیاز است تجهیزات زیر را داشته باشید:

• گیاه مادر (همان گیاهی که می‌خواهید از آن قلمه بگیرید)
• کیسه پلاستیکی
• خاک مخلوط گلدان
• هورمون‌های ریشه‌زایی
• ظرف
• الکل

مراحل قلمه زدن گیاهان

قلمه زدن گیاهان یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین روش‌ها برای تکثیر آن‌هاست. برای موفقیت در این کار، باید مراحل مشخصی را با دقت طی کرد. در ادامه، گام‌به‌گام این مراحل را معرفی می‌کنیم:

1. انتخاب گیاه مادر: برای شروع، یک گیاه سالم و بدون آفت یا بیماری را انتخاب کنید. گیاه باید آن‌قدر قوی باشد که جدا کردن قلمه آسیبی به آن وارد نکند.
2. آماده‌سازی گلدان: یک گلدان کوچک با خاک سبک و مخصوص قلمه زنی آماده کنید. از خاک‌های ضدعفونی‌شده یا ترکیبات بدون خاک استفاده کنید تا خطر بیماری کاهش یابد.
3. انتخاب ساقه مناسب: ساقه‌ای جوان، سبز و بدون چوبی شدن را انتخاب کنید. ساقه باید دارای حداقل یک گره (محل رشد برگ) و چند برگ سالم باشد.
4. جدا کردن قلمه: با استفاده از قیچی یا تیغ استریل‌شده، قلمه را درست از زیر گره ببرید. طول مناسب قلمه معمولاً بین ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر است.
5. آماده‌سازی قلمه برای ریشه‌زایی: برگ‌های اضافی را جدا کنید تا انرژی گیاه صرف ریشه‌زنی شود. اگر برگ‌ها بزرگ هستند، آن‌ها را کمی کوتاه کنید تا تبخیر کاهش یابد.
6. استفاده از هورمون ریشه‌زایی (اختیاری): سر قلمه را در هورمون ریشه‌زا فرو ببرید تا سرعت و موفقیت ریشه‌دهی افزایش یابد. سپس هورمون اضافی را بتکانید تا مانع رشد نشود.
7. ایجاد حفره در خاک: با کمک یک مداد یا چوب باریک، حفره‌ای در خاک ایجاد کنید تا هنگام کاشت، هورمون از سطح قلمه جدا نشود.
8. کاشت قلمه در گلدان: قلمه را به ‌آرامی در حفره قرار دهید و خاک اطراف آن را کمی فشار دهید تا ثابت بماند. قلمه‌ها نباید خیلی به هم نزدیک باشند.
9. حفظ رطوبت با پوشش پلاستیکی: روی گلدان را با یک کیسه پلاستیکی شفاف بپوشانید تا رطوبت حفظ شود، ولی اجازه گردش هوا را نیز بدهید تا از کپک جلوگیری شود. برای حفظ رطوبت خاک گلدان می‌توانید از جزیره گلدانی هم استفادع کنید.
10. مراقبت و بررسی قلمه‌ها: قلمه را در مکان گرم با نور غیر مستقیم قرار دهید. خاک را مرطوب نگه دارید و پس از حدود ۲ تا ۳ هفته بررسی کنید که آیا ریشه زده است یا نه.

روش قلمه زدن انواع گل های آپارتمانی

قلمه زدن یکی از ساده‌ترین و رایج‌ترین روش‌ها برای تکثیر گل‌های آپارتمانی است، اما بسته به نوع گیاه، روش انجام آن متفاوت خواهد بود. برخی گل‌ها مثل حسن یوسف یا پتوس را می‌توان به ‌راحتی از طریق قلمه ساقه در آب یا خاک تکثیر کرد. در این روش، برش باید با ابزار استریل و به ‌صورت اریب انجام شود تا جذب آب بیشتر شود. برای گیاهان دارای ساقه چوبی یا نیمه‌چوبی، بهتر است قلمه را مدتی در آب یا محلول هورمون ریشه‌زا قرار دهید. همچنین برخی گیاهان مانند سانسوریا با تقسیم بوته و جداسازی اندام زیرزمینی قابل تکثیرند. رعایت بهداشت ابزار و حذف برگ‌های اضافی، شانس ریشه‌زنی را افزایش می‌دهد.

بهترین زمان برای قلمه زدن گیاهان

بهترین زمان برای قلمه زدن گیاهان، معمولاً زمانی است که گیاه در دوره رشد فعال خود قرار دارد، یعنی فصل بهار و تابستان. در این بازه، گیاه انرژی کافی برای ریشه‌زایی دارد و سرعت رشد آن بیشتر است. اگرچه در مورد گل‌های آپارتمانی محدودیت خاصی برای زمان قلمه‌ گیری وجود ندارد، اما انجام این کار در هوای معتدل و گرم، احتمال موفقیت را افزایش می‌دهد. در مناطق سردسیر، بهار بهترین زمان برای قلمه زدن و نجات گیاهان آسیب‌دیده است.

بیشتر بدانید: کاشت گوجه فرنگی در گلدان

نکات مهم در قلمه زدن گیاهان

• برای قلمه زدن، همیشه از گیاه مادری سالم، بدون بیماری و آفت استفاده کنید تا بیماری به قلمه منتقل نشود.
• گیاه مادر باید به‌ اندازه‌ای بزرگ باشد که گرفتن قلمه آسیبی به آن وارد نکند.
• از قیچی یا چاقوی تیز و استریل برای بریدن قلمه استفاده کنید تا زخم تمیز و بدون آلودگی ایجاد شود.
• برای قلمه گیاه، ساقه‌هایی با گره‌های سالم و چند برگ انتخاب کنید؛ برگ‌های اضافی را حذف کرده و فقط چند عدد باقی بگذارید.
• خاکی سبک، ضدعفونی‌شده و فاقد عوامل بیماری‌زا انتخاب کنید و از خاک باغچه استفاده نکنید.
• قلمه را در سوراخی که از قبل ایجاد کرده‌اید بکارید تا هورمون ریشه‌زا از بین نرود.
• پوشاندن گلدان با پلاستیک شفاف به حفظ رطوبت و تسریع ریشه‌زایی کمک می‌کند.
• قلمه‌های گرفته‌شده را بهتر است در سن پایین (زیر یک سال) به محل اصلی کاشت منتقل کنید تا بهتر رشد کنند.
• قلمه زدن همیشه موفق نیست؛ بنابراین ممکن است نیاز به انجام مجدد آن وجود داشته باشد.

سوالات متداول درباره قلمه زدن گیاهان

آیا قلمه زدن تنها راه تکثیر گیاهان است؟

خیر، علاوه بر قلمه زدن، روش های دیگری همچون تکثیر از بذر، تکثیر از طریق ریشه، تکثیر از طریق پیاز و … نیز وجود دارند.

کدام گیاهان با قلمه زدن زیاد می شوند؟

تقریبا اکثر گیاهان اعم از دارویی، آپارتمانی و … قابلیت تکثیر از طریق قلمه زدن را دارند.

چه خاکی برای قلمه زدن مناسب است؟

خاک کوکوپیت و خاک پرلیت برای ریشه دار کردن قلمه گیاه جزو بهترین گزینه‌ها هستند.

چه زمانی از گیاه قلمه بگیریم؟

هر زمانی در دوره رشد فعال گیاه امکان قلمه زدن وجود دارد.

چقدر طول می کشد تا قلمه ها ریشه بزنند؟

مدت زمان قلمه زدن گیاه بسته به نوع آن و شرایط محیطی متفاوت است ولی معمولا در طی 3 الی 8 هفته زمان می‌برد.

چگونه بفهمم که قلمه من در حال ریشه زدن است؟

در صورتی که قلمه در خاک قرار دارد به آرامی آن را بکشید؛ در صورتی که از خاک بیرون نیامد، یعنی ریشه زده است. در صورتی که در آب قرار دارد، پس از چند روز، جوانه‌های ریشه سفید یا کرم‌رنگ در نزدیکی گره‌ها دیده خواهند شد.

چرا قلمه های من پس از مدتی خشک می شوند؟

در صورتی که گیاه در شرایط استرس‌زا قرار گیرد و یا دچار کم‌آبی، کمبود نور و یا آسیب به ریشه شود، شروع به خشک شدن و پژمرده شدن خواهد کرد.

آیا می توان از ساقه های گلدار برای قلمه زدن استفاده کرد؟

بله، امکان استفاده از ساقه‌های گلها برای قلمه زدن نیز وجود دارد اما درصد موفقیت آن کمتر است.

کلام آخر

قلمه زدن روشی کاربردی و مقرون‌به‌صرفه برای تکثیر گیاهان است که با رعایت اصول و نکات کلیدی می‌تواند نتایج موفقی به همراه داشته باشد. با انتخاب صحیح گیاه مادر، استفاده از ابزار استریل و فراهم ‌کردن شرایط محیطی مناسب، می‌توان به سادگی گیاهان جدیدی پرورش داد. فراموش نکنید که صبر و مراقبت مستمر، نقش مهمی در ریشه‌زایی و رشد سالم قلمه‌ها دارند و تجربه، بهترین راهنما برای بهبود این مهارت است.